Theo BS. Đàng Hoàng Duy, chuyên Nội Tổng quát - Nội Tim mạch, Victoria Healthcare chi nhánh Phú Mỹ Hưng

Có người chạy marathon vẫn bị nhồi máu cơ tim. Có người gầy, không hút thuốc nhưng lại phát hiện hẹp động mạch vành khi khám sức khỏe.

Ngược lại, có người thừa cân nhưng nhiều năm chưa ghi nhận tổn thương mạch máu đáng kể.

Là bác sĩ tim mạch, tôi thường gặp những trường hợp mâu thuẫn này trong thực hành lâm sàng, cho thấy một sự thật quan trọng: Ngoại hình không phải là thước đo đáng tin cậy của sức khỏe tim mạch.

Trái tim có thể "xuống cấp" trước khi cơ thể kịp lên tiếng

Điều khiến bệnh tim mạch trở nên nguy hiểm là nhiều tổn thương diễn ra âm thầm trong nhiều năm.

Quá trình xơ vữa động mạch, nguyên nhân hàng đầu dẫn đến nhồi máu cơ tim và đột quỵ , thường bắt đầu rất sớm nhưng hầu như không gây triệu chứng rõ ràng. Đến khi mảng xơ vữa nứt vỡ và hình thành cục máu đông, người bệnh mới xuất hiện cơn đau ngực hoặc biến cố tim mạch cấp.

Đáng chú ý, khoảng 50 - 70% trường hợp nhồi máu cơ tim đầu tiên xảy ra ở những người trước đó chưa từng được chẩn đoán mắc bệnh tim mạch.

Chăm sóc sức khỏe tim mạch hiện đại không còn là điều trị sau khi bệnh xảy ra, mà là nhận diện nguy cơ càng sớm càng tốt để bảo vệ tim trước khi biến cố xuất hiện.

Cân nặng chỉ là một mảnh ghép của bức tranh sức khỏe

Nhiều người vẫn nghĩ chỉ cần không béo phì thì nguy cơ tim mạch sẽ thấp. Thực tế không hoàn toàn như vậy.

Khi đánh giá sức khỏe tim mạch, các bác sĩ không chỉ nhìn vào cân nặng hay chỉ số BMI mà còn quan tâm đến nhiều yếu tố khác như:

• Huyết áp có đang được kiểm soát tốt?
• Cholesterol và triglyceride có ở mức phù hợp?
• Đường huyết có dấu hiệu rối loạn?
• Vòng eo có phản ánh tình trạng tích mỡ nội tạng?
• Người bệnh có hút thuốc, ngủ đủ giấc hay thường xuyên căng thẳng?
• Có duy trì vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần?
• Có ngủ đủ 7 - 9 giờ mỗi đêm không?

Mỗi yếu tố trên đều có thể làm gia tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, dù bên ngoài người đó trông hoàn toàn khỏe mạnh.

Ngày nay, bác sĩ không chỉ nhìn vào cholesterol

Trong nhiều năm, cholesterol LDL vẫn là chỉ số quan trọng để đánh giá nguy cơ tim mạch. Tuy nhiên, y học hiện đại cho thấy chỉ riêng LDL-C đôi khi chưa phản ánh đầy đủ mức độ nguy cơ của từng người.

Ở những trường hợp có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm, hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường hoặc nhiều yếu tố nguy cơ, bác sĩ có thể cân nhắc thêm các xét nghiệm chuyên sâu như ApoB, Lipoprotein(a), hs-CRP hoặc đánh giá điểm vôi hóa động mạch vành (CAC Score) (*) 

Những chỉ số này giúp bác sĩ nhận diện nguy cơ xơ vữa động mạch sớm hơn, từ đó đưa ra chiến lược theo dõi và điều trị phù hợp cho từng người.

Điều quan trọng không phải là ai cũng cần thực hiện tất cả các xét nghiệm này, mà là được bác sĩ đánh giá để lựa chọn đúng xét nghiệm khi cần.

Những yếu tố nhiều người đang vô tình bỏ quên

Không phải mọi nguy cơ tim mạch đều thể hiện trên kết quả xét nghiệm.

Tôi thường gặp những người có lối sống bận rộn, thường xuyên thức khuya, căng thẳng kéo dài hoặc hút thuốc lá nhiều năm … 

Những yếu tố này âm thầm làm tổn thương thành mạch, gây rối loạn chuyển hóa glucose, tăng huyết áp, thúc đẩy viêm mạn tính, làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch, 

Đề kháng insulin

• Thường xuất hiện nhiều năm trước khi được chẩn đoán đái tháo đường
• “Động cơ” của hội chứng chuyển hóa và là yếu tố thúc đẩy xơ vữa động mạch.
• Khi insulin hoạt động kém hiệu quả, cơ thể sẽ tăng sản xuất insulin để bù trừ, kéo theo hàng loạt thay đổi bất lợi: Tăng triglyceride, giảm HDL-C, tăng LDL nhỏ đậm đặc, tăng huyết áp, tích tụ mỡ nội tạng, tăng phản ứng viêm và stress oxy hóa.

Vì vậy, bảo vệ trái tim không chỉ là kiểm soát cholesterol, mà còn là xây dựng một lối sống lành mạnh: Duy trì vận động, ngủ đủ giấc, giảm căng thẳng, không hút thuốc và kiểm soát tốt các bệnh lý nền nếu có.

Điều nhắn gửi

Tôi mong mỗi người chủ động hiểu cơ thể mình từ khi vẫn còn khỏe. Một lần khám sức khỏe tổng quát định kỳ không chỉ giúp kiểm tra huyết áp, đường huyết hay mỡ máu, mà còn là cơ hội để bác sĩ đánh giá toàn diện các yếu tố nguy cơ tim mạch dựa trên tiền sử bệnh, lối sống, các chỉ số chuyển hóa và chỉ định thêm những kiểm tra chuyên sâu khi cần. 

Từ đó, mỗi người sẽ có kế hoạch theo dõi và phòng ngừa phù hợp với chính tình trạng thực tế của mình. 

Điều quý giá nhất không phải là cứu sống một người sau cơn nhồi máu cơ tim, mà là giúp họ không bao giờ phải trải qua biến cố đó.

Đừng đánh giá sức khỏe tim mạch bằng mắt thường. Hãy đánh giá bằng dữ liệu, bằng khoa học và bằng sự chủ động phòng ngừa!

(Bài viết biên soạn bởi: BS. Đàng Hoàng Duy, chuyên Nội Tổng quát - Nội Tim mạch, Victoria Healthcare chi nhánh Phú Mỹ Hưng)

—--

(*) Các thuật ngữ trong bài:

1. ApoB: Một loại protein có trên bề mặt các hạt lipoprotein có khả năng gây xơ vữa động mạch (như LDL, VLDL, IDL và Lipoprotein(a)). Có thể hình dung LDL-C cho biết lượng cholesterol đang được vận chuyển, còn ApoB cho biết có bao nhiêu "hạt vận chuyển" đang lưu thông trong máu. Vì mỗi hạt chỉ mang một phân tử ApoB, chỉ số này giúp đánh giá chính xác hơn số lượng hạt có khả năng gây tổn thương thành mạch, đặc biệt ở người mắc đái tháo đường, hội chứng chuyển hóa hoặc tăng triglyceride.
2. Lipoprotein(a) - Lp(a): Một dạng đặc biệt của LDL (cholesterol xấu), trong đó LDL gắn thêm một protein gọi là apolipoprotein(a). Nồng độ Lp(a) chủ yếu do yếu tố di truyền quyết định, ít bị ảnh hưởng bởi chế độ ăn hay luyện tập. Người có Lp(a) cao có nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đột quỵ cao hơn, nhưng thường không có triệu chứng. Vì vậy, các hướng dẫn tim mạch hiện nay khuyến cáo mỗi người trưởng thành nên xét nghiệm Lp(a) ít nhất một lần trong đời, đặc biệt nếu có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm. 
3. hs-CR (High-sensitivity C-reactive Protein): Xét nghiệm đánh giá tình trạng viêm mức độ thấp trong cơ thể. Trong bệnh tim mạch, viêm được xem là một yếu tố thúc đẩy quá trình hình thành và phát triển mảng xơ vữa động mạch. Khi kết hợp với các yếu tố nguy cơ khác, hs-CRP có thể giúp bác sĩ đánh giá toàn diện hơn nguy cơ tim mạch của từng người, thay vì chỉ dựa vào chỉ số cholesterol. 
4. CAC Score (điểm vôi hóa động mạch vành): Chỉ số được xác định bằng chụp CT tim liều tia thấp nhằm đo lượng canxi lắng đọng trong động mạch vành. Chỉ số này giúp phát hiện sớm tình trạng xơ vữa động mạch ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng. Kết quả CAC Score hỗ trợ bác sĩ đánh giá nguy cơ tim mạch trong tương lai và quyết định có cần điều trị hoặc theo dõi tích cực hơn hay không, đặc biệt ở những người có nguy cơ ở mức trung bình hoặc chưa rõ ràng. 

Lưu ý: Không phải ai cũng cần thực hiện tất cả các xét nghiệm trên. Bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định dựa trên tuổi, tiền sử bệnh, tiền sử gia đình và các yếu tố nguy cơ tim mạch của từng người.